बुद्धीवर्धक औषधे

• बुद्धीवर्धन औषधे  बालपणापासून द्यावी  असे आयुर्वेद सांगतो 
• आवश्यकतेनुसार बुद्धी वर्धक औषधी निवडावी लागतात 
• बुद्धीवर्धन करणारी औषधे वेगवेगळ्या गुणांची व चवीचे असतात. 
• मज्जा धातुक्षयक्षयाची लक्षणे असली तर गोड चवीची औषधी  बुद्धी वाढवण्यासाठी उपयोगी ठरतात. जसे गाईचे दूध, तूप ,शतावरी अशी औषधे मज्जा धातूचे बृहण करुन बुद्धी वाढवतात. 
• काही कडू औषधे जसे ब्राह्मी, जटामांसी,  निर्गुण्डी. ही औषधे बुद्धीचा जडत्व कमी करून बुद्धिवर्धनासाठी उपयोगी ठरतात
• तिखट औषधी साधक पित्त वाढवून बुद्धिवर्धन करतात जसे लसुन, ज्योतिष्मती, वेखंड. 
• काही रसायन औषधी जसे हिरडा सर्व शरिरातील साठलेला मल बाहेर काढतो. , कफ, मेद नष्ट करतो. त्यामुळे ज्ञानेंद्रियांची शिथिलता दूर होऊन बुद्धिवर्धन होते.

*****सर्व आयुर्वेदिक औषधे आयुर्वेद तज्ञ कडूनच घ्यावी ********

केसांच्या आरोग्यासाठी

1) केसांचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी ज्या औषधांचा उपयोग केला जातो त्यांना केश्य औषधी म्हणतात 

2) शरिरात वात पित्त कफाचे संतुलन असेल तर केसांचे आरोग्य चांगले राहते

3) प्राकृत कफ कमी झाल्याने तसेच रस, रक्त, अस्थि असे घटक कमी झाल्याने केस गळतात, रुक्ष होतात,तुटतात. अश्यावेळी दूध, तूप, डिंक, लोह, सुवर्णमाक्षिक, आवळा, जेष्ठमध, विदारिकंदादीऔषध ह्याने केस वाढतात व मजबुत होतात. 

4) रसवहस्रोतसात अडथळा निर्माण झाल्याने केसांना पोषण पोहचत नाही. जसे PCOS, मधुमेह, प्रमेह, लठ्ठपणा, त्वचारोग इत्यादी. ह्यात माका, निर्गुंडी ह्या औषधाने केसांचे आरोग्य सुधारते. 

5) आयुर्वेदमते केसांची निर्मिती अस्थिंपासून(bones) होते. त्यामुळे अस्थि चे आरोग्य सुधारले तर केस सुध्दा तंदुरुस्त होतात. यासाठी आमलकी, गुडूची, नागरमोथा ही औषधे पोटातून दिली जातात. 

6) केस पांढरे होत असल्यास ते काळे रंगविण्यासाठी  बेहडा, माका, निर्गुंडी, कोरांटा ह्याचा उपयोग केला जातो. 

बहुगुणी एरंड

1) एरंड ह्या वनस्पती चा आयुर्वेदिक औषधांमध्ये खूप उपयोग होतो

2) मूळ, पाने, बीज, तेल ह्यांचा उपयोग केला जातो 

3) गर्भाशयाच्या संबंधीत तक्रारीं-साठी एरंडतेल खुप उपयोगी आहे

4) मासिक पाळीच्या वेळी पोटात दुखत असल्यास एरंडतेलात लसूण, सैंधव, हिंग टाकून देतात

4) पोटातील वायू सरत नसल्यास एरण्ड मूळाचा काढा हिंग व सैंधव मीठासोबत देतात 

5) किडनी स्टोन मुळे वेदना होत  असतिल तर एरंड मूळ काढ्यात यवक्षार टाकून घेतल्याने तात्पुरते बरे वाटते 

6) Rheumatoid arthritis मध्ये एरंड तेलाने सांध्यांना मालिश करुन त्याच्या पानांने शेकल्याने वेदना कमी होतात 

7) एरंडबीजमज्जा समभाग शुंठी व खडीसाखर असे रोज सकाळी उपाशीपोटी खाल्ले असता आमवात (Rheumatoid arthritis) मध्ये वेदना कमी होतात 

8) वातरोगात एरंडबीजपाक अतिशय उत्तम आहे 

9) दमा,मुळव्याधीत पोट साफ होण्यासाठी एरंडतेल देतात 

10) काविळ मध्ये एरंडपानांचा रस साखर मिसळून देतात 

Ref वैद्य गो. आ. फडके 

*एरंड उष्ण गुणाचे आहे त्यामुळे पित्त वाढले असल्यास दिल्या जात नाही

*एरंडबीज विषारी आहे. त्यामुळे औषधात वापरण्यापूर्वी प्रथम आयुर्वेदिक पद्धतीने त्या शुद्ध केल्या जातात.

*महत्त्वाचे : - वरिल औषधी आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याने घ्यावीत. 

स्त्रियांसाठी आयुर्वेद उत्तरबस्ति

1) विवाहित महिलांसाठी करावयाचे पंचकर्मापैकी एक आहे. 

2) प्रजननाच्या तसेच गर्भाशयाच्या तक्रारी साठी हा मुख्यतः उपचार आहे. 

3) उत्तरबस्ति करण्यापूर्वी पंचकर्म करुन शरिरशुद्धी करुन घेणे आवश्‍यक असते. 

4) वारंवार गर्भपात, गर्भ न राहणे, पाळीच्या तक्रारी, अधिक किंवा कमी प्रमाणात रजःस्त्राव होणे व वेळी अवेळी पाळी येणे, गर्भाशयात फायब्राॅइड, गाठी होणे, सूज येणे, यात उपयोग होतो. 

5) अधिक प्रमाणात श्वेत स्त्राव होणे ह्यात चांगला फायदा होतो. 

आयुर्वेद ~ स्त्रियांसाठी "दार्व्यादी क्वाथ"

1) व्याधी युक्त गर्भाशयातून अधिक प्रमाणात श्वेत स्त्राव व रक्तस्त्राव होत असल्यास ह्या औषधाचा उपयोग केला जातो.

2) ह्या औषधाने गर्भाशयाची  सूज कमी होते

3) गर्भाशय, बीजाशय, बीज वाहिन्या ह्यांना सूज येउन श्वेत स्त्राव होऊ लागतो. आजार अधिक जुना झाल्यावर अंग गळून जाणे, थकवा येणे, डोक दुखणे, कंबर पोट दुखणे, सतत ताप असल्यासारखे वाटणे, दृष्टिमांद्य अशी लक्षणे दिसतात. ह्या विकारात अतिशय उपयोगी आहे 

4) ह्या औषधाने गर्भाशयाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते. 

5) मासिक पाळी पूर्ण महिना भरायच्या आत 15ते 20 दिवसांनी येत असेल किंवा महिनाभर अधे मधे रक्त स्त्राव होत असल्यास ह्या औषधाने पाळी नियमीत होते. 

6) Endometrial hyperplasia, Pelvic inflammatory disease (PID)ह्यात चांगला फायदा होतो

7) Adenomyotic uterus ह्या गर्भाशयाच्या आजारात पाळीच्या वेळी पोटात खूप दुखत व रक्तस्रावही खूप होतो. ह्या औषधाने ही लक्षणे तात्पुरते व तात्काळ कमी होतात. 

बहुगुणी एरंड

1) एरंड ह्या वनस्पती चा आयुर्वेदिक औषधांमध्ये खूप उपयोग होतो

2) मूळ, पाने, बीज, तेल ह्यांचा उपयोग केला जातो 

3) गर्भाशयाच्या संबंधीत तक्रारीं-साठी एरंडतेल खुप उपयोगी आहे

4) मासिक पाळीच्या वेळी पोटात दुखत असल्यास एरंडतेलात लसूण, सैंधव, हिंग टाकून देतात

4) पोटातील वायू सरत नसल्यास एरण्ड मूळाचा काढा हिंग व सैंधव मीठासोबत देतात 

5) किडनी स्टोन मुळे वेदना होत  असतिल तर एरंड मूळ काढ्यात यवक्षार टाकून घेतल्याने तात्पुरते बरे वाटते 

6) Rheumatoid arthritis मध्ये एरंड तेलाने सांध्यांना मालिश करुन त्याच्या पानांने शेकल्याने वेदना कमी होतात 

7) एरंडबीजमज्जा समभाग शुंठी व खडीसाखर असे रोज सकाळी उपाशीपोटी खाल्ले असता आमवात (Rheumatoid arthritis) मध्ये वेदना कमी होतात 

8) वातरोगात एरंडबीजपाक अतिशय उत्तम आहे 

9) दमा,मुळव्याधीत पोट साफ होण्यासाठी एरंडतेल देतात 

10) काविळ मध्ये एरंडपानांचा रस साखर मिसळून देतात 

Ref वैद्य गो. आ. फडके 

*एरंड उष्ण गुणाचे आहे त्यामुळे पित्त वाढले असल्यास दिल्या जात नाही

*एरंडबीज विषारी आहे. त्यामुळे औषधात वापरण्यापूर्वी प्रथम आयुर्वेदिक पद्धतीने त्या शुद्ध केल्या जातात.

*महत्त्वाचे : - वरिल औषधी आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याने घ्यावीत. 

स्त्रियांसाठी आयुर्वेद उत्तरबस्ति

1) विवाहित महिलांसाठी करावयाचे पंचकर्मापैकी एक आहे. 

2) प्रजननाच्या तसेच गर्भाशयाच्या तक्रारी साठी हा मुख्यतः उपचार आहे. 

3) उत्तरबस्ति करण्यापूर्वी पंचकर्म करुन शरिरशुद्धी करुन घेणे आवश्‍यक असते. 

4) वारंवार गर्भपात, गर्भ न राहणे, पाळीच्या तक्रारी, अधिक किंवा कमी प्रमाणात रजःस्त्राव होणे व वेळी अवेळी पाळी येणे, गर्भाशयात फायब्राॅइड, गाठी होणे, सूज येणे, यात उपयोग होतो. 

5) अधिक प्रमाणात श्वेत स्त्राव होणे ह्यात चांगला फायदा होतो.